342 - Lê triều Tể tướng LÊ HY - Nhân kiệt đất Đông Sơn, Thanh Hóa

Lê Hy (1646-1702) là danh sĩ đời vua Lê Huyền Tông, hiệu là Trạm Khê, người tổng Thạch Khê, huyện Đông Sơn (nay là thôn Thạch Khê, xã Đông Khê, huyện Đông Sơn, tỉnh Thanh Hóa).

Năm 1664 Giáp Thìn, 18 tuổi ông đỗ đồng Tiến sĩ xuất thân, làm quan đến chức Thượng thư bộ Binh, rồi thăng Tham tụng, trông coi cả Trung thủ giám, tước Lại Sơn Bá. Ông là người đức cao vọng trọng, từng được triều Lê cử đi sứ sang nhà Thanh.

10 năm trên cương vị tể tướng (1693 – 1702), Lê Hy rất được chúa Trịnh Căn tin dùng. Ông góp bàn mưu kế ở nơi màn trướng, không lời nào là không được nhà chúa nghe theo, từ triều đình đến nơi đồng nội đều sợ ông là người nghiêm nghị. Tất nhiên, tính nghiêm khắc, nghiêm nghị của Tể tướng Lê Hy không phải bao giờ cũng được giới quan chức và nho sĩ tất cả đều đồng tình ủng hộ. Thậm chí có những người đố kỵ. Trong khi đó tể tướng Nguyễn Quán Nho “chỉ cốt nắm giữ đại thể” lại được số đông nho sĩ ngợi khen, còn tể tướng Lê Hy cứ “thẳng mực tàu” khiến họ chỉ trích “tham tụng văn hà, bách tính ân ca”; “Tể tướng Lê Hy, thiên hạ sầu bi”…

Tài năng và công lao của Tể tướng Lê Hy rất lớn, không chỉ riêng phương diện chính trị mà cả về sử học và văn học. Khoảng năm 1697, ông nhận lệnh của Lê Hy Tông và chúa Trịnh Căn soạn bộ Đại Việt sử ký bản tục biên, biên soạn từ đời Lê Huyền Tông đến Lê Gia Tông và viết tựa cho sách ấy.

Lê Hy phụ trách nhóm Nguyễn Quý Đức biên soạn lần đầu hai triều vua Lê Huyền Tông và Lê Gia Tông (1662 – 1675) đặt tên Bản kỷ tục biên để kết thúc bộ Đại Việt sử ký và chỉnh lý phần sử cũ mà các sử gia Lê Văn Hưu, Ngô Sĩ Liên, Phạm Công Trứ đã biên soạn trước đó. Lê Hy được giao quyền chỉnh lý với niềm tin tuyệt đối: “Chỗ nào sai thì tu sửa lại, chỗ nào đúng thì chép lấy”.

Năm Nhâm Ngọ (1702), Binh bộ Thượng Thư, Tham tụng, Lại Sơn Bá Lê Hy đột ngột từ trần. Lê Hy chết là một tổn thất vô cùng to lớn không những với triều đình nhà Lê, sự nghiệp “nhà Chúa” nói riêng mà là tổn thất lớn lao của cả dân tộc. Vua và nhà chúa nghe tin Lê Hy mất đã vô cùng đau xót. Triều đình nhà Lê đã truy tặng cho Lê Hy hàm Thái Bảo, tước Lại Quận công, ban tên thụy là Duệ Đạt đồng thời lệnh cho dân, quan binh lập đền thờ quanh năm tế lễ.

Hình ảnh chỉ mang tính minh họa

Đền thờ Lê Hy được lập tại thôn Thạch Khê, xã Đông Khê, huyện Đông Sơn nhưng do nhiều biến cố lịch sử hiện đã bị hư hỏng chỉ còn lại bia đá vẫn còn đứng trên nền cũ như một chứng tích lịch sử về Lê triều Tể tướng Lê Hy để hậu sinh chiêm bái.

Tp.HCM, ngày 02.3.2016

Thiều Ngọc Sơn sưu tầm, biên soạn và giới thiệu