Thứ là cái tên Cha tôi đặt cho chị chứ tên chị là gì và chính xác chị bao nhiêu tuổi thì ngay đến nay, cũng không ai biết.

Cha tôi kể: Quãng vào những năm năm mươi ba, năm bốn của thế kỷ trước. Bấy giờ miền Bắc nước ta đang là cao trào của cuộc cách mạng “Cải cách ruộng đất”, cả xã hội từ ông cán bộ xoàng đến lão nông một chữ bẻ đôi cũng không biết nhưng cứ như những con trâu điên, ỷ thế “cách mạng” nên bạ đâu họ húc đó. Dưới mắt họ, ai cũng là ĐỊA CHỦ, CƯỜNG HÀO, ÁC BÁ… Không biết ở các địa phương khác như thế nào, riêng Thanh Hóa, cảnh “đấu tố” địa chủ diễn ra vô cùng khốc liệt.

Bấy giờ, do cả nước vừa thoát khỏi nạn đói Ất Dậu (1945) do giặc Nhật gây ra nên dân tình hết sức điêu linh, thống khổ. Giống như Ngô Tất Tố đã miêu tả trong tác phẩm Tắt Đèn, thời bấy giờ nhiều gia đình phải đem con đi cho các nhà giàu nhận làm con nuôi, hoặc tự nguyện bán thân, hoặc xin vào ăn nhờ ở đợ, làm không công cho nhà giàu có cũng chỉ cốt kiếm miếng ăn, mong được sống sót qua ngày.

Thế nhưng một sáng thức dậy, tất cả bọn họ, những kẻ hôm qua vừa mới van xin để có miếng cơm độ nhật, nay tất cả đều… trở mặt.

Theo cách mạng, họ quy kết những kẻ hôm qua còn cho mình miếng ăn là địa chủ, cường hào. Họ đặt điều vu khống nên dẫn đến việc con đấu tố cha, em đấu tố anh, cháu cầm roi bắt ông bò quanh sân, hay ở mình trần ngâm dưới nước ao băng giá… Nhiều người mông muội, mù quáng tin theo, dẫn đến nhiều hậu quả đau lòng, đáng tiếc xảy ra. Nhiều người không chịu nổi cảnh kẻ ăn người ở đấu tố, sỉ nhục mình nên đã tìm cách quyên sinh, treo mình tự vẫn hoặc bỏ xứ… ra đi.

Những năm đó, không chỉ những gia đình quyền thế, nhà giàu có, mà nhiều nhà chỉ gọi là “có miếng ăn miếng để” cũng lâm vào cảnh bần cùng, ly tán… cả xã hội hỗn loạn. Ngoài đường, ngoài chợ, đầy kẻ ăn xin, nhiều người trước vốn là con nhà giàu, nhà tử tế nay phải lê lết tha hương, ăn xin nơi đất khách.

Theo Cha tôi, chị Thứ có lẽ cũng là một trong những đứa trẻ nằm trong số gia đình đó, tức trong số gia đình khá giả phải ly tán, tha hương…

Bữa đó, Cha tôi đem cá từ Quảng Xương lên bán trên chợ Kẻ Bôn. Khi về có một đứa con gái chừng 6,7 tuổi cứ lẽo đẽo khóc lóc, bám theo ông. Nhìn đứa con gái đói rách, hỏi gì nó cũng không nói, chỉ khóc lóc khiến Cha tôi mủi lòng nên Cha dẫn đứa bé gái về nhà. Đến nhà, khi hỏi thăm cha mẹ, bản quán, chỉ thấy con bé ú ớ… Bấy giờ, cả nhà mới té ngửa con bé không những bị câm mà còn thêm bệnh điếc. Và từ đó, anh em tôi có thêm một người chị, ấy là chị Thứ câm.

Chị Thứ tuy câm, điếc nhưng được cái rất sáng sủa và thông minh. Chị không chỉ giúp cha mẹ nuôi chăm lo ruộng vườn, gà vịt mà tất thảy 7 anh chị em tôi, đứa nào cũng được chị bế bồng, chăm bẵm. Nhiều người làng đến bây giờ vẫn nhắc, tính chị rất hiền, vui vẻ và đặc biệt là sạch, rất sạch. Trong nhà ngoài ngõ lúc nào cũng sạch trơn láng bóng. Chị giữ em thì không có đứa nào được bẩn, trẻ con trong làng hễ đứa nào bắt nạt anh em tôi, giống như con gà mái mẹ, chị sẵn sàng lao vào cấu xé, thành thử đám con nít trong làng hễ nhìn thấy chị là phải tránh xa, không đứa nào dám bắt nạt anh em tôi.

Khi tôi lớn lớn một tí, chị bỏ nhà đi. Hỏi vì sao chị bỏ đi thì không ai biết. Mẹ tôi bảo nó tính khí thất thường, cứ kệ nó, đi chán ắt về… Tưởng mẹ nói đùa, ai ngờ chị về thật. Càng lớn, tôi càng thấy tính khí chị đúng như mẹ nói, rất thất thường. Trong nhà, hễ không vừa lòng điều gì là chị lại bỏ đi. Trước chỉ đi răm ba bữa, dài thì nửa tháng nhưng càng về sau, chị đi càng dài, có khi cả năm mới về 1 vài lần. Mỗi lần chị về, tôi hỏi chị đi đâu ? Chị nói khi thì ở chợ Vườn Hoa, khi ở ngoài Hà Nội. Chị nói có nhiều người thương chị, cho chị ở nhờ, chị còn khoe có người yêu là bộ đội rất đẹp trai.

Bấy giờ, nghe chị nói thế, biết thế chứ không có điều kiện để xác minh. Vả lại, nghe nhiều người nói lúc thì thấy chị ở thị xã, lúc ở cùng nhà với một gia đình trên Đông Thịnh, khi ở nhờ dưới xã Đông Phú, Đông Yên… và nhiều lúc chị trưng cả hình ảnh chụp chung với nhiều người con trai, có cả ảnh chụp chung với bộ đội. Mỗi lần chị về, chị chỉ ở răm bữa, nửa tháng xong lại đi.

Chị tuy câm điếc nhưng rất khôn, chị chỉ đi khi có Cha tôi ở nhà và trước khi đi, bao giờ chị cũng xin tiền Cha và lần nào cũng thế, Cha đều cho chị tiền. Chị bảo mẹ tôi khoảnh (ý là ky bo, kiết, bủn sỉn), chị bảo chỉ có Papa (tức Ba do chị phát âm không chuẩn. À, xin đính chính là chị vẫn phát âm được một số từ thông dụng như mẹ thì chị kêu là Phà, Ối trời thì chị kêu Ụ Trụ…) là thương chị chứ mẹ không thương. Cái này tôi nghĩ chắc mẹ không cho chị tiền nên chị quy kết mẹ là “khoảnh” ?!

Trong 7 anh chị em tôi, chị khen mỗi anh giáp với tôi là đẹp nhất (anh đã mất từ lúc lên 7 tuổi vì bị nhiễm trùng uốn ván). Cũng trong 7 anh chị em, tôi được chị quý nhất bởi tôi có cái tính “thảo ăn”. Do nhà đông người nên thường thường cứ hai ba ngày là nhà tôi lại phải xay lúa để lấy gạo ăn hoặc lấy cám để nuôi lợn. Và mỗi khi xay lúa hay giã gạo chung với tôi, bao giờ chị cũng ra dấu (ngôn ngữ của người câm) cho chị năm, mười lon gạo để chị mang đi. Chị quý tôi không chỉ có lúc bấy giờ mà ngay đến sau này, hễ xuống nhà là hỏi thăm thằng “khểnh” (tức thằng Sơn, là tôi. Vì nguyên trước kia, tôi có cái răng khểnh nhưng do nó xấu quá nên ông chú dẫn tôi ra ngoài phố nhổ phéng mất 🙂 Nhiều lúc nghĩ nếu để lại, bây giờ có khi lại hay 🙂 ) có về không ? Và hễ nghe người làng bảo tôi về, dù xa, thế nào chị cũng về để thăm…

Chị Thứ nay đã lớn tuổi (ước cũng trên dưới 70), mắt vẫn tinh anh nhưng không còn nhanh nhẹn như hồi trước. Hôm rồi tôi về, nghe nói chị ở xã trên (xã Đông Yên) nên lên thăm. Vừa đến đầu làng, cô bán tạp hóa bảo tôi:

– Dì ấy tên Chung. Chú hỏi tên Thứ không ai biết đâu. Thế chú là gì với dì ấy ?

– Là em.

– Em à ! Ối trời đất ơi ! Dì ấy bây giờ già yếu rồi, không còn được như ngày trước, khổ lắm. Phải đi bắt ốc để bán… rồi cô quay qua tôi trách – Em mà sao bây giờ mới về tìm chị ?.

Tôi kể lại nguyên nguồn, cô bán tạp hóa ra chiều cảm thông rồi bảo tôi:

– Thế thì nhanh nhanh vào thăm dì ấy đi. Khổ lắm, sáng giờ không thấy đi qua đây, chắc là lại ốm.

Phải hỏi thêm một ông lão nữa thì tôi mới mò vào được nhà của chị. Một căn nhà ngói 2 gian tuy còn lụp xụp nhưng nó là nhà nghĩa nhà tình, là tấm lòng nhân hậu, tình cảm của nhân dân xã Đông Yên (huyện Đông Sơn, tỉnh Thanh Hóa) dành cho chị, một người già cô đơn, câm điếc, chả rõ cuội nguồn và từ đâu lại mò đến cái làng Bằng, đất Đông Yên ngụ cư.

Qua một cái sân nhà hàng xóm (không có người ở nhà. Nghe nói của một cặp vợ chồng và tôi đoan chắc là gia đình đã cưu mang, cho chị ở nhờ nên xã mới cất căn nhà cho chị), tôi thấy chị đang ngồi trong nhà nhìn ra. Ngó thấy tôi, chị rụi mắt rồi chạy ra, cứ thế ôm tôi chị khóc. Chắc chị cũng không ngờ nhà có “khách” và khách lại là… thằng Sơn “khểnh” đến thăm.

Chỉ lên cái bàn thờ được đặt trang nghiêm trong nhà, chi ra dấu cho tôi biết đó là bàn thờ Cha tôi. Chị bảo chị thương Papa, Papa mất, chị khóc miết. Chị hỏi thăm tôi được mấy đứa, hỏi thăm tất cả anh chị em trong nhà, chả thiếu một ai. Rồi chị than khổ. Chị nói giờ già rồi và mô tả cho tôi biết thường ngày phải mò cua, bắt ốc đem ra chợ bán.

Nói chuyện bằng tay (ra dấu) với chị chừng 30 phút thì tôi về. Chị ôm cứng ngắc rồi hỏi giỗ chị Nguyệt (chị dâu tôi) có về không ? Tôi nói chưa biết, chị kêu “Ụ Trụ !!!” (Úi giời ôi !!!). Tôi ra dấu bảo: “Mai là giỗ ông Ngoại, chị về cậu Bích ăn giỗ !”. Chả hiểu chị có nghe, có nhận biết thông tin tôi phát ra không, chỉ thấy chị cứ lắc đầu nguầy nguậy.

Sáng hôm sau, tôi đi Hà Nội sớm và vì công việc đến hôm nay cũng quên bẵng đi không hỏi anh tôi, hôm giỗ Ngoại chị có về không…

Nay nhân rảnh rỗi, ghi lại mấy dòng. Trước là nhắc lại tí kỷ niệm của một chuyến về quê, về một người thân. Sau là nhắc anh chị em trong nhà, chúng ta vẫn có một người chị, một người chị khuyết tật, người từng bồng bế, chăm bẵm 7 anh em… hiện đang sống lầm lũi, cô đơn ở quê nhà. Hãy dành chút thời gian để nhớ về chị, nhớ về chị Thứ câm của chúng ta.

Tp.HCM, ngày 01.10.2016
Shaolaojia.