2073 - TÌM HIỂU TỤC LỆ ĂN TẾT... ĐOAN NGỌ » Thiều Gia Thi Văn Tuyển Tập Lục

Trong dân gian, nước Việt ta từ cổ xưa đã hình thành rất nhiều tục lệ, có nhiều tục lệ đồng hành xuyên suốt quá trình phát triển của dân tộc và trở thành những nét đẹp truyền thống văn hóa không thể thiếu trong đời sống thường nhật của người Việt. Đơn cử như việc thắp nhang, cúng kiếng trong ngày sóc vọng; ngày tết ông Táo, ông Công; ngày tết trừ tịch, cúng giao thừa, cúng đầu năm, tết Hàn thực v.v. Và đương nhiên, tập tục cúng và ăn tết “đoan ngọ” cũng là 1 trong những nét đẹp truyền thống văn hóa của dân tộc.

1. Giải thích từ ngữ

Từ đoan ngọ” (端午节): nguyên có nguồn gốc từ tiếng Hán. Nghĩa của “đoan” là ngay thẳng không xiên xéo; ngọ là giờ “Ngọ” tức 11h-13h, giữa trưa,lúc mặt trời gần nhất và gần như thẳng đứng.

Đây là tục cúng tế và ăn cỗ vào giữa trưa… khác với cỗ chiều 30, tối giao thừa, sáng mùng 1…

2. Nguồn gốc tết Đoan Ngọ ở Trung Quốc

Theo “Trung Quốc cổ tục” thì Tết Đoan Ngọ thực ra là ngày giỗ của Khuất Nguyên (Khuất Nguyên – 屈原, 340 TCN – 278 TCN, người nước Sở thời Chiến quốc), vị quan nước Sở, có tài thi văn. Do vua nước Sở bấy giờ bỏ bê triều chính, tin dùng nịnh thần… ông mấy lần can gián nhưng không những không được mà còn bị vua Sở đem lòng oán ghét, đày ra Giang Nam. Ông vì thất chí đâm âu sầu, viết thơ “Ly Tao” để tả nỗi buồn bị vua ghét bỏ [ngoài tập “Ly tao”, tập thơ bất hủ để lại, ông còn có nhiều sáng tác khác như Sở từ, Thiên Vấn (Hỏi trời)…]. Tự cho rằng xã hội bị vẩn đục, chỉ mỗi mình “trong”, ông suốt ngày ca hát như người điên, làm bài phú Hoài Sa rồi ôm một phiến đá, gieo mình xuống sông Mịch La tự tử. Ngày Khuất Nguyên tự tử chính là ngày 5.5 AL.

Thi nhân Khuất Nguyên và bài thơ “Ly Tao” nổi tiếng

Tục tập

Theo truyền tụng, có một số cổ tục liên quan đến cái chết của Khuất Nguyên như sau:

– Nhân dân trong vùng, sau khi nghe được tin Khuất Nguyên tự vẫn, mới hò nhau bơi thuyền ra cứu (về sau mới có tục lệ bơi trải, thi đua thuyền chính xuất phát từ tục lệ này);

– Do lo sợ thân thể của thi văn bị cá ăn thịt, nhiều người bèn đem bánh trôi, bánh ít thả ra sông thắp nhang cũng vái và xuống sông với mong muốn mong cho cá ăn no để đừng rỉa thịt ông (tục cúng bánh trôi, bánh ít);

– Và còn tổ chức nhiều trò như thả đèn xuống sông cho cá vui mà quên không ăn thịt ông…

3. Tết “Đoan Ngọ” ở VN và 1 số tập tục liên quan

– Nguồn gốc:

Riêng VN ta, do ảnh hưởng mấy ngàn năm VH Tàu và do đặt dưới sự đô hộ, quản lý của các quan, lại Tàu nên trước kia cũng tổ chức cúng giỗ Khuất Nguyên (“trung thần”, “tiết nghĩa” mà). Về sau, nhằm thoát bỏ ảnh hưởng của văn hóa Tàu và để tiến đến “độc lập, tự chủ”… dân ta mới nói trại ra rằng ăn tết… lúa mới.

Nguồn cơn “Tết lúa mới” là xưa người ta cấy loại lúa dài ngày, mãi đến tháng 5 mới có lúa thu hoạch do vậy, khi lúa bắt đầu chín bói thì người ta gặt về làm cơm trước là tạ ơn “xã tắc”, tạ ơn thần lúa, thần nước… sau là hiếu kính tổ tiên, ông bà, cha mẹ.

– Tập tục:

Không riêng gì người Hoa có một số tập tục như đã kể trên liên quan đến cái chết của Khuất Nguyên. Mà bản thân người Việt ta không chỉ để cao cái chết của vị trung thần “vị nước quyên thân” mà còn coi đó là gương sáng để giáo dục lòng ái quốc, thương dân nên không chỉ tiếp thụ tập tục mà còn phát triển tập tục thành nét văn hóa độc đáo, thi vị, đậm bản sắc văn hóa Việt.

Tuy là bản sao, bản coppy nhưng bản “gốc” không sao sánh bằng.

+ Tập tục hái lá thuốc phòng ngừa bệnh: Trước khi tiến hành cúng cơm mới (được tổ chức vào buổi trưa) vào buổi sáng, người Việt thường dậy sớm để đi hái lá thuốc về treo ở đầu nhà, cửa ngõ với mục đích phòng ngừa bệnh tật.

+ Đổ tội: Chẳng biết bên Tàu có tiết mục “đổ tội” hay không nhưng tại VN ta, tục “đổ tội” vào tiết 5.5 tôi cho là cực kỳ thú vị. Theo đó, 1 số thanh niên mắc chứng vô sinh (còn gọi là “vô hậu vi đại” tức không con nối dõi), chứng nghiện cờ bạc (đổ bác), chứng ăn chơi trác táng phá gia chi tử, chứng nghiện rượu… lại nhân cơ hội này trước mặt vợ con vác gậy, vác dao ra tra khảo cây cối nhằm đổ tội (có nơi kêu là khảo tội), đổ… trách nhiệm. Nghĩ cũng tội cho cái cây (thường là cây mít, gốc tre) !?

Với mấy ông “yếu”, kém… thường đổ tội “vô hậu” cho cây và với những ông này, cây không chỉ bị báng bổ, đánh đòn… còn bị các ông dùng dao chém đến rách da tróc vỏ, thậm chí là đoạt mạng hay diệt tộc cũng chẳng chừng.

Với mấy cha ăn chơi trác táng, nghiện rượu, nghiện đổ bác… cây cũng bị đòn nhưng thường là nhẹ, đại để các vị đổ việc nghiện ngập, chơi bời tại mày ám (thần cây tre, cây mít) chứ không phải tại tao (?!) Và các ông cũng đánh cho có lệ để mau vào ăn cỗ, uống rượu chứ không đánh thật lòng. :*

Nói thêm về nguồn cơn Tục diệt sâu bọ là do người xưa tin rằng sâu cũng có linh hồn và chính vì thế mới quấy phá mùa màng nên khi cúng lúa mới thì cũng cần cho “sâu” ăn, ăn là để chúng đỡ đói đỡ phá phách mùa màng. Tiếng là cúng sâu bọ cầu mong bớt quấy phá nhưng các cụ ta lại cúng vào giấc sáng mùng 5 và dùng cơm rượu để “cúng” sâu. Cái này là có thâm ý

1). Mang ý nghĩa giáo dục: với quan niệm “cái kiến cọng cỏ” cũng đáng trân trọng, huống thả… Nghe rất từ bi hỉ xả đúng phỏng?!

2). “Tá đao sát nhân” (muợn đao giết người): tiếng là “lễ” nhưng mới sáng ra mà các “cụ” ta cho sâu xơi cả chén cơm rượu thì sâu (giun, sán) nó chỉ cắm mặt xuống, say mà chết thì còn “quẫy” vào đâu.

3). “Man thiên quá hài”, với một số “bợm” mục đích ăn cơm rượu buổi sáng là thỏa đam mê. Các vị đánh lừa các mụ vợ vì bản chất của cơm rượu cũng là rượu. Tiếng là ăn cơm rượu giết sâu bọ nhưng thực chất là uống rượu.

Riêng chỗ này thì các mày không có cửa hơn các cụ ta xưa.

4). Do thời cổ đại, phong kiến khoa học chưa phát triển nên “giết sâu bọ” cũng là biện pháp tẩy run cực hiệu quả.

Cuối cùng: Bài viết chỉ mang quan điểm cá nhân, không áp đặt, hay tác động đến bất kỳ ai. Cảm ơn các bạn đã đọc.

Tp. HCM, ngày 14.6.2021

Thiều Ngọc Sơn.